De domheid van rule-based governance deel 1

Vandaag staat in het FD een artikel over hoe zorgbestuurders de WNT omzeilen, door de stichting de zorg te laten declareren, maar het werk vervolgens te laten uitvoeren door een BV. De genoemde bestuurder verdient niets bij de stichting (dus geeft op WNT-formulier € 0,- aan), en betaalt zichzelf uit de BV (hoeveel weten we niet, want de BV valt niet onder de WNT).

Dit is weer een prachtig voorbeeld van de perverse uitwerking van rule-based governance. De overheid schrijft een regel voor, en als je je aan de letter van deze regels houdt, doe je het “goed”. Goed tussen aanhalingstekens, want ik vermoed dat we het met elkaar eens zijn dat dit niet is wat we voor ogen hadden met de WNT. Of is dit een onterecht vermoeden? Hoe kan het dat bestuurders dit doen, terwijl ze zelf ongetwijfeld ook wel snappen dat dit niet de bedoeling is? Waar is de raad van toezicht van de stichting? Accepteert die dit? En wat denkt de ambtenaar die het WNT-formulier binnen krijgt, waar € 0,- bezoldiging voor de bestuurder op staat?

Twee gedachten heb bij me opkomen. De eerste is: Als je rule-based governance wilt, loop je het risico rule-based compliance te krijgen. Door (gedetailleerde) regels voor te schrijven, komt de focus op het volgen van de regels te liggen, en minder op de “waarom-vraag” van de stichting. Deze interne focus komt ook naar voren in mijn onderzoek naar governance bij woningcorporaties. Door (veel) regels te moeten volgen loop je het risico te blijven hangen in formeel toezicht (Schraven, 2012), en niet toe te komen aan waardengericht toezicht. Hoewel dit wat mij betreft voor bestuur en toezicht nooit een excuus mag zijn om niet aan dat maartschappelijke doelstelling toe te komen.

Een tweede gedachte is: Zijn we het met elkaar eens dat de WNT reëel is? Vinden we reëel dat iemand die zo’n 20 jaar onderzoek heeft gedaan en nu gespecialiseerd oogarts is, maximaal € 179.000 verdient? Ik zit te weinig in de medische wereld om daar een oordeel over te kunnen vormen. Vanuit mijn ervaring bij woningcorporaties, zie ik hier geen enkel probleem. Als je in de publieke sector wilt werken, kan het zijn dat je minder verdient dan je in de private sector zou kunnen. Dat moet je er dan maar voor over hebben, en als je dat niet hebt, is het misschien maar goed dat je niet in de publieke sector terecht komt. Daar mogen we elkaar op aanspreken en bevragen toch? Misschien hoeven we er niet rouwig om te zijn dat bestuurders die dat offer niet willen brengen, in een andere sector gaan werken. Mits we genoeg gekwalificeerd personeel overhouden om de maatschappelijke taak te vervullen. Voor medisch specialisten weet ik dit niet. Voor de corporatiesector maak ik me daar geen zorgen over. Juist niet, de WNT heeft wat mij betreft een reinigend effect en er zijn genoeg maatschappelijk bevlogen bestuurders die deze taak graag doen (voor nog steeds een keurig salaris).

 

Update 8 november

Als je er op gaat letten zie je ineens overal om je heen voorbeelden van legale, maar moreel verwerpelijke zaken. Bijvoorbeeld de Paradise Papers (legaal, maar moreel zeer discutabel); kan koningin Elizabeth er mee weg komen met de verdediging dat ze het niet wist? In mijn ogen ben je ten alle tijden verantwoordelijk voor je eigen daden, ook als je deze uitbesteed aan derden. ‘Wir haben es nicht gewußt’ volstaat dan wat mij betreft niet.

Maar ik kwam ook een voorbeeld tegen hoe het ook kan: De Volkskrant kreeg een brief van Robert M. (misbruikte 80 kinderen binnen de kinderopvang), waarin hij spijt betuigde. In Pauw deden de betrokken journalisten hun verhaal. Ik was aangenaam verrast toen ze zeiden: ‘We hebben in deze speciale casus een onjournalistieke beslissing genomen om de woorden van Robert M. niet te publiceren. Maar we deden dit om de slachtoffers (kinderen) te beschermen.’ Zo kan het dus ook: Het was legaal geweest om dit wel te plaatsen, sterker nog; het misschien wel hun journalistieke plicht geweest, maar dit hebben ze afgewogen tegen hun morele plicht, en hun morele plicht heeft gewonnen. Chapeau!

Update 28 november

Naar aanleiding van de ophef over zorgbestuurders die WNT omzeilen door zichzelf te belonen vanuit een aparte BV, kondigt Minister Bruins aan om te onderzoeken of dit verboden kan worden. De grap is dat het aantal BV’s in de zorg sterk gestegen is, juist door decentralisatie. Dit klinkt dus weer als een typisch politie-en-boefje-spel, waarbij de zorgbestuurder duidelijk de boef is, die de politie te slim probeert af te zijn.

Volgens mij komen we er zo niet uit. Als je iemand behandeld als een boef, dan loop je het risico een boef te creëren. Waarom wordt niet aan de zorgsector zelf gevraagd wat ze hiervan vinden en hoe ze het op gaan lossen? Misschien leer je dan ook nog iets als overheid, bijvoorbeeld over welke wetgeving wel en niet werkt. Als je dan ontevreden over bent, kun je altijd nog overwegen in te grijpen.